Wiki Viewer Tiếng Việt 2022
Tiếng ViệtDeutschEnglish

Ninh Thuận

Tỉnh thuộc vùng Duyên hải Nam Trung Bộ của Việt Nam

Ninh Thuận là một tỉnh ven biển thuộc vùng Duyên hải Nam Trung Bộ của Việt Nam.[4] Tỉnh lỵ của Ninh Thuận là thành phố Phan Rang – Tháp Chàm nằm cách Thành phố Hồ Chí Minh 340 km về phía Bắc, cách thành phố Đà Nẵng 642 km về phía nam, cách thủ đô Hà Nội 1.380 km về phía Nam và cách Nha Trang 100 km theo đường Quốc lộ 1 và cách Đà Lạt 110 km theo đường Quốc lộ 27, đồng thời nằm cách sân bay Cam Ranh khoảng 60 km, thuận tiện cho việc giao lưu phát triển kinh tế xã hội của tỉnh.[5]

Ninh Thuận
Tỉnh
Tỉnh Ninh Thuận
Po Klong Garai.jpg
Hành chính
Quốc giaViệt Nam
VùngDuyên hải Nam Trung Bộ
Tỉnh lỵThành phố Phan Rang – Tháp Chàm
Trụ sở UBNDSố 45 Thống Nhất, phường Mỹ Hương, Thành phố Phan Rang – Tháp Chàm
Phân chia hành chính1 thành phố, 6 huyện
Thành lập
Đại biểu quốc hội6
Tổ chức lãnh đạo
Chủ tịch UBNDTrần Quốc Nam
Hội đồng nhân dân50 đại biểu
Chủ tịch HĐNDPhạm Văn Hậu
Chủ tịch UBMTTQLê Văn Bình
Chánh án TANDVõ Văn Tiến
Viện trưởng VKSNDNguyễn Tiến Hải
Bí thư Tỉnh ủyNguyễn Đức Thanh
Địa lý
Tọa độ: 11°33′56″B 108°59′25″Đ / 11,56556°B 108,99028°Đ / 11.56556; 108.99028
Bản đồ tỉnh Ninh Thuận
Vị trí tỉnh Ninh Thuận trên bản đồ Việt Nam
Vị trí tỉnh Ninh Thuận trên bản đồ Việt Nam
Diện tích3.355,34 km²[1][2]:90
Dân số (2021)
Tổng cộng596.000 người[2]:93
Thành thị211.000 người (35,4%)[2]:99
Nông thôn385.000 người (64,6%)[2]:101
Mật độ178 người/km²[2]:90
Dân tộcKinh, Chăm, Raglai...
Kinh tế (2019)
GRDP27.753 tỉ đồng (1,1939 tỉ USD)
GRDP đầu người47 triệu đồng (2.022 USD)
Khác
Mã địa lýVN-36
Mã hành chính58[3]
Mã bưu chính66xxxx
Mã điện thoại0259
Biển số xe85
Websiteninhthuan.gov.vn

Năm 2018, Ninh Thuận là đơn vị hành chính Việt Nam đông thứ 58 về số dân, xếp thứ 57 về Tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP), xếp thứ 45 về GRDP bình quân đầu người, đứng thứ 10 về tốc độ tăng trưởng GRDP. Với 611,8 nghìn dân[6], GRDP đạt 24.288 tỉ Đồng (tương ứng với 1,0549 tỉ USD), GRDP bình quân đầu người đạt 39,7 triệu đồng (tương ứng với 1.724 USD), tốc độ tăng trưởng GRDP đạt 10,25%.[7]

Trong suốt lịch sử Văn minh Champa-Chiêm Thành, lãnh thổ Ninh Thuận ngày nay luôn là trung tâm của Tiểu quốc Panduranga. Trong đó, dưới thời kỳ nhà nước Hoàn Vương, Ninh Thuận còn là đất định đô của một nhà nước Chăm thống nhất trong hơn 1 thế kỷ. Từ thế kỷ XV, người Chăm mất 4/5 lãnh thổ và chỉ còn giữ lại Kauthara và Panduranga (gồm Phú Yên, Khánh Hoà, Ninh Thuận và Bình Thuận ngày nay), thì Ninh Thuận lại tiếp tục trở thành trung tâm chính trị của người Chăm. Sang thế kỷ XVIII, kinh đô Chiêm Thành mới được dời xuống khu vực Phan Rí Thành thuộc Bình Thuận ngày nay, vì lúc đó phía Bắc Ninh Thuận đã mất vào tay các chúa Nguyễn.

Địa danh Ninh Thuận lần đầu tiên được sử dụng vào năm 1832, khi vua Minh Mạng cho xoá bỏ Thuận Thành trấn để lập ra tỉnh Bình Thuận, gồm 2 phủ là Ninh Thuận và Hàm Thuận. Địa giới phủ Ninh Thuận lúc bấy giờ bao gồm phần lãnh thổ phía Nam của sông Phan Rang cho đến phía Bắc tỉnh Bình Thuận hiện nay. Phần lãnh thổ phía Bắc Ninh Thuận vào thời điểm đó vẫn thuộc phủ Diên Khánh của tỉnh Khánh Hoà. Ngày 20 tháng 5 năm 1901, tỉnh Phan Rang được thành lập. Năm 1913, tỉnh Phan Rang bị xóa bỏ, phần phía Bắc nhập vào tỉnh Khánh Hòa, còn phần phía Nam thuộc tỉnh Bình Thuận như trước đây. Năm 1958, dưới thời Việt Nam Cộng hoà, tỉnh Ninh Thuận được thành lập với địa giới tương đương với tỉnh Ninh Thuận hiện nay. Sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, tỉnh Ninh Thuận dự kiến sáp nhập với Bình Thuận, Tuyên Đức, Lâm Đồng để thành lập một tỉnh mới có tên là Thuận Lâm. Nhưng đến tháng 2 năm 1976, Chính phủ Cộng hòa Miền Nam Việt Nam đã điều chỉnh việc sáp nhập cho sát với thực tế. Theo đó, các tỉnh Ninh Thuận, Bình ThuậnBình Tuy hợp nhất thành tỉnh Thuận Hải.[8] Ngày 26 tháng 12 năm 1991, Chia tỉnh Thuận Hải thành 2 tỉnh Bình Thuận và Ninh Thuận.[8]

Trong Từ điển Bách khoa nước Việt Nam hay Từ điển Bách khoa quân sự Việt Nam đều xếp Ninh Thuận vào vùng Duyên hải Nam Trung Bộ. Tuy nhiên, Tổng cục Thống kê Việt Nam và Website của Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam lại xếp 2 tỉnh Ninh Thuận và Bình Thuận vào Đông Nam Bộ.[9][10] Một phần khác Bộ Kế hoạch & đầu tư Việt Nam lại xếp Bình Thuận và Ninh Thuận vào vùng Duyên hải miền Trung.[11]

Các nhà khảo cổ đã phát hiện được ở Nhơn Hải của Ninh Thuận các mộ cổ chôn cùng với đồ đá, đồ sắt thuộc nền văn hóa Sa Huỳnh cách đây khoảng 2500 năm. Ninh Thuận còn là nơi gìn giữ được nhiều di sản quý báu của nền văn hoá Chămpa, bao gồm chữ viết, dân ca và nghệ thuật múa, trang phục và nghề dệt thổ cẩm, nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc.

Tỉnh có 22 làng người Chăm, trong đó có những làng vẫn duy trì các tập quán của chế độ mẫu hệ. Ninh Thuận có gần như còn nguyên vẹn hệ thống tháp Chăm xây dựng trong nhiều thế kỷ trước, tiêu biểu là cụm tháp Hòa Lai (Ba Tháp) xây dựng thế kỷ thứ 9, cụm tháp Po Klong Garai xây dựng thế kỷ 13 và cụm tháp Po Rome xây dựng thế kỷ 17.

Địa lý

 
Bãi biển Cà Ná
 
Đồng bằng Ninh Sơn nhìn từ đèo Ngoạn Mục
 
Cồn cát Nam Cương vào buổi sáng sớm

Ninh Thuận thuộc vùng Duyên hải Nam Trung Bộ có hình thể giống như một hình bình hành, hai góc nhọn ở về phía tây bắcđông nam với toạ độ địa lý từ 11o18'14" đến 12o09'15" vĩ độ Bắc, 108o09'08" đến 109o14'25" kinh độ Đông,[12] có vị trí địa lý:

Khi gió mùa Tây Nam mang mưa vào đồng bằng sông Cửu Long, Đông Nam BộTây Nguyên, thì hệ thống núi ở Tây Nguyên, Bình Thuận đã làm cho những cơn gió mùa tây nam này không đến được Ninh Thuận. Cũng như cơn gió mùa đông bắc, cơn gió mùa tây nam vào Ninh Thuận cũng bị tù túng. Cho nên trong khi nó mang mưa đến các vùng trong nước nhưng vào Ninh Thuận thì biến thành khô hanh.

Điều kiện tự nhiên

 
Sông Dinh đoạn chảy qua phường Đô Vinh và phường Bảo An

Ninh Thuận là vùng đất cuối của dãy Trường Sơn với nhiều dãy núi đâm ra biển Đông, có địa hình thấp dần từ Tây Bắc xuống Đông Nam. Lãnh thổ tỉnh được bao bọc bởi 3 mặt núi với 3 dạng địa hình gồm núi, đồi gò bán sơn địa và đồng ven biển. Trong đó, đồi núi chiếm 63,2% diện tích của tỉnh, chủ yếu là núi thấp, cao trung bình từ 200 – 1.000 mét. Vùng đồi gò bán sơn địa chiếm 14,4% và vùng đồng bằng ven biển chiếm 22,4% diện tích đất tự nhiên.[13]

Ninh Thuận có từ khí hậu nhiệt đới Xavan đến cận hoang mạc với đặc trưng khô nóng, gió nhiều, bốc hơi mạnh. Chính vì vậy thời tiết Ninh Thuận phân hóa thành 2 mùa rõ rệt gồm mùa mưamùa khô. Trong đó, mùa mưa bắt đầu từ tháng 9 đến tháng 11, mùa khô từ tháng 12 đến tháng 8 năm sau. Nhiệt độ trung bình hàng năm từ 26-270C, lượng mưa trung bình 700–800 mm. Nguồn nước phân bổ không đều, tập trung chủ yếu ở khu vực phía Bắc và trung tâm tỉnh. Nguồn nước ngầm trong địa bàn tỉnh chỉ bằng 1/3 mức bình quân cả nước.[14] Nên Ninh Thuận mệnh danh là vùng đất của nắng và gió.

Ninh Thuận có 3 cửa khẩu ra biển là Đông Hải, Cà Ná, Khánh Hải, có đường bờ biển dài 105 km với vùng lãnh hải rộng trên 18.000 km2, có trên 500 loài , tôm. Do thuộc vùng có nhiệt độ cao, cường độ bức xạ lớn nên Ninh Thuận có điều kiện lý tưởng để sản xuất muối công nghiệp. Khoáng sản nơi đây tương đối phong phú về chủng loại bao gồm nhóm khoáng sản kim loại có wolfram, molipđen, thiếc gốc. Nhóm khoáng sản phi kim loại có thạch anh tinh thể, cát thủy tinh, muối khoáng thạch anh. Nguyên liệu sản xuất vật liệu xây dựng có cát kết vôi, sét phụ gia, đá xây dựng[13]

Lịch sử

Thời kỳ văn hoá Sa Huỳnh

Văn minh Champa - Chiêm Thành

Đến nửa đầu thế kỷ XVII, phần lãnh thổ tỉnh Ninh Thuận hiện nay vẫn nằm dưới quyền cai trị của các vua người Chăm và vùng đất này được gọi là Panduranga, địa giới của nó bao trùm 2 tỉnh Ninh Thuận và Bình Thuận ngày nay. Panduranga là một tiểu quốc/địa khu tồn tại trong giai đoạn từ 757 - 1832, nó cùng với các địa khu khác như Kauthara, Vijaya, AmaravatiIndrapura cấu thành nên Nhà nước Champa thống nhất, và cũng là phần lãnh thổ cuối cùng mất vào tay người Việt trong quá trình Nam tiến.

Nhà nước Hoàn Vương (757 - 859)

 
Tháp Hòa Lai, được xây dựng vào thế kỷ IX, dưới thời Nhà nước Hoàn Vương

Sau khi nhà nước Lâm Ấp phân rả, năm 757, tiểu vương Panduranga đã lật đổ vị vua cuối cùng của Lâm Ấp là Bhadravarman II, lên ngôi vua tự xưng là Prithi Indravarman và chấm dứt sự cai trị của triều đại Gangaraja ở phía Bắc. Theo bia ký đọc được, Prithi Indravarman là người đã thống nhất lãnh thổ Chăm Pa một cách chính danh nhất, vì được triều thần công nhận là "người thống lãnh toàn bộ đất nước như Indra, thần của các vị thần". Tên của vương quốc thống nhất này được đặt là Hoàn Vương (tức vương quyền trở về quê cũ), kinh đô được dời từ Thành phố Sư tử (Trà Kiệu, Quảng Nam ngày nay) về Hùng Tráng thành, địa điểm đó ngày nay là xã Phước Nam, huyện Thuận Nam, tỉnh Ninh Thuận. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử lập quốc, người Chăm đặt kinh đô trên lãnh thổ tỉnh Ninh Thuận. Hoàn Vương được lịch sử ghi nhận là một nhà nước giàu có và phát triển thịnh trị, nhưng nó lại trở thành nạn nhân của chính sự giàu có này. Các vương quốc xứ Nam Đảo và cả Đế quốc Khmer đã liên tục xua quân xâm lược và cướp phá. Sau cái chết của vua Vikrantavarman III vào năm 854, không để lại người kế vị, nội bộ triều đình xảy ra tranh chấp. Một vị tướng có nhiều chiến công người Chăm được đưa lên ngôi vua vào năm 859, lấy vương hiệu là Jaya Indravarman II, quốc hiệu từ Hoàn Vương đổi thành Chiêm Thành (theo tiếng Phạn cổ có nghĩa là: Đất nước của người Chăm), cho dời đô từ Hùng Tráng thành về Lôi Điện thành, ngày nay là Đồng Dương, Thăng Bình, Quảng Nam.[15] Năm 1190, vương quốc Chiêm Thành bị chia thành 2 tiểu quốc riêng: Vương quốc VijayaVương quốc Panduranga, nhưng đến năm 1192 thì lại hợp nhất.

Nhà nước Chiêm Thành - Panduranga (1471 - 1832)

Năm 1471, sau khi vua Lê Thánh Tông của Đại Việt thân chinh đi đánh Chiêm Thành, hạ thành Đồ Bàn, bắt vua Trà Toàn, cho sáp nhập lãnh thổ phía Bắc Chiêm Thành từ Phú Yên đến Quảng Nam vào Đế chế Đại Việt. Tướng Chiêm là Bồ Trì Trì ở Phan Rang tự xưng vương vào năm 1472, giữ được 1/5 lãnh thổ cũ của Chiêm Thành từ đèo Cù Mông đến hết xứ Panduranga và kinh đô được đặt ở Băl Cau, được xác định là Tp. Phan Rang-Tháp Chàm ngày nay. Vương triều Chiêm Thành-Panduranga định đô ở đây trong gần 1,5 thế kỷ (từ năm 1471 - 1613).[16]

Năm 1611, do quân Chiêm Thành liên tục quấy nhiễu vùng biên giới Hoa Anh thuộc Bắc tỉnh Phú Yên ngày nay. Chúa Nguyễn Hoàng sai tướng người Chăm là Văn Phong đi dẹp. Quân Chăm nhanh chóng bị đánh bại, Vua Po Nit đã cho rút quân xuống phía Nam đèo Cả, bỏ lại đất Phú Yên cho Chúa Nguyễn.[17]. Sau sự kiện này, đúng 2 năm sau, triều đình Chiêm Thành cho dời đô từ Phan Rang/Băl Cau về Băl Canar thuộc Phan Rí Cửa, Tuy Phong, tỉnh Bình Thuận ngày nay, và đây cũng là kinh đô cuối cùng của người Chiêm, trước khi bị người Việt sáp nhập toàn bộ. Phan Rang/Băl Cau thuộc Ninh Thuận trở thành kinh đô áp chót của một nhà nước độc lập do người Chăm dựng lên ở miền Trung (Việt Nam).

Thời Chúa Nguyễn

Năm Qúy Tỵ (1653), Chúa Hiền Vương Nguyễn Phúc Tần sai cai cơ Hùng Lộc dẫn theo 3000 quân đánh sang đất Chiêm Thành. Quân đến đất Phú Yên, tiếp tục vượt Núi Đá Bia đánh thẳng vào thành, vua Chiêm Po Nraup sai con là Xác Bà Ân dâng thư xin hàng. Chúa Hiền Vương ưng thuận, cho lấy bờ Bắc sông Phan Rang (phía Bắc tỉnh Ninh Thuận ngày nay) làm ranh giới giữa 2 nước. Để cai quản vùng đất mới này, Chúa cho lập Dinh Thái Khang, gồm hai phủ: phủ Thái Khang và phủ Diên Ninh, đồng thời khuyến khích di dân vào vùng đất mới này. Tất cả đất ấy được giao cho tướng Hùng Lộc làm Thái thú.[18][19] Lãnh thổ phía Bắc tỉnh Ninh Thuận cùng với Diên Khánh, Cam Lâm, Khánh Sơn, Tp. Cam Ranh, Tp. Nha Trang (tỉnh Khánh Hoà ngày nay) thuộc quyền quản hạt của Phủ Diên Ninh. Phía Nam sông Phan Rang cho đến hết tỉnh Bình Thuận ngày nay vẫn thuộc quyền cai quản của các chúa Chiêm Thành.

Tháng 8 năm Nhâm Thân (1692), vua Chiêm là Po Saot (Bà Tranh), hợp quân cướp giết lưu dân ở phủ Diên Ninh.[20] Chúa Nguyễn Phúc Chu đã sai cai cơ Nguyễn Hữu Cảnh mang quân chinh phạt. Năm 1693, Nguyễn Hữu Cảnh bắt được vua Chiêm và nhiều thân thuộc của hoàng gia Chiêm đưa về Phú Xuân. Chúa Nguyễn cho đổi đất Chiêm Thành thành trấn Thuận Thành và lập ra phủ Bình Thuận, có nghĩa là phần phía Nam của tỉnh Ninh Thuận hiện nay thuộc về trấn Thuận Thành, trong khi đó phần phía Bắc thì thuộc phủ Diên Ninh. Năm 1742, phủ Diên Ninh được đổi tên thành Diên Khánh.[18]

Thời Nhà Nguyễn

 
Đình làng Dư Khánh được xây dựng vào năm 1819, dưới thời vua Gia Long, tại thị trấn Khánh Hải, Ninh Hải. Được công nhận Di tích Văn hóa Lịch sử cấp Quốc gia năm 1999

Năm 1802, Nguyễn Ánh thống nhất sơn hà, lên ngôi lấy hiệu là Gia Long, chính thức lập ra Nhà Nguyễn. Để đền đáp công lao cho một số người Chăm dấn thân vào phong trào chống Tây Sơn, Gia Long quyết định tái lập lại vương hiệu Panduranga và phong cho Po Saong Nyung Ceng, một chiến sĩ gốc người Chăm (tức là tổ tiên của Bà Thềm ở Phan Rí) đã từng theo ông trong buổi ban đầu chống quân Tây Sơn, lên làm vua của tiểu vương quốc này. Bên cạnh đó, vua Gia Long còn ban cho Lê Văn Duyệt chức Tổng Trấn Gia Định Thành và giao cho ông quyền bảo trợ vương quốc Champa ở phía nam của triều đình Huế. Kể từ đó, nền hòa bình và thịnh vượng trở lại trên vương quốc Champa, một quốc gia đặt dưới quyền bảo hộ của triều đình Huế qua trung gian của Lê Văn Duyệt.[21] Nhưng tình hình dần thay đổi khi Minh Mạng lên ngôi, vị vua trẻ xung đột với Lê Văn Duyệt trong việc đưa ai lên kế vị sau cái chết của Po Saong Nyung Ceng, đặc biệt là sau cái chết của Tổng trấn Gia Định thành Lê Văn Duyệt, Vua Minh Mạng đã xoá bỏ tiểu quốc của người Chăm, biến lãnh thổ này thành đất được cai trị trực tiếp của Nhà Nguyễn.[22]

Năm 1832, niên hiệu Minh Mạng thứ 12 của Nhà Nguyễn, trấn Thuận Thành đổi thành tỉnh Bình Thuận, gồm 2 phủ: Ninh Thuận và Hàm Thuận. Cột mốc này cũng đánh dấu sự ra đời của địa danh "Ninh Thuận" như hiện nay. Phủ Ninh Thuận gồm 2 huyện là An Phước và Tuy Phong. Năm 1886, niên hiệu Đồng Khánh thứ nhất thì triều đình Huế lấy các tổng thượng du (miền núi) của huyện An Phước đặt thành 2 huyện gọi là Huyện Man (huyện người dân tộc thiểu số miền núi) và Huyện Thổ An Phước (huyện người Chăm), có nghĩa là Phủ Ninh Thuận từ 2 huyện ban đầu được nâng lên thành 4 huyện.

Năm 1888, niên hiệu Đồng Khánh thứ 3, Nhà Nguyễn cho cắt huyện An Phước, 7 xã của huyện Tuy Phong (thuộc phủ Ninh Thuận, tỉnh Bình Thuận) và 2 tổng của huyện Hòa Đa (phủ Hàm Thuận, tỉnh Bình Thuận) nhập vào tỉnh Khánh Hòa.[23]

Thời Pháp thuộc

Ngày 20 tháng 5 năm 1901, Toàn quyền Đông Dương ra Nghị định thành lập tỉnh Phan Rang, tỉnh lị cũng có tên là Phan Rang. Năm 1913, tỉnh Phan Rang bị xóa bỏ, phần phía bắc nhập vào tỉnh Khánh Hòa, còn phần phía nam gọi là đại lý hành chính Phan Rang, thuộc tỉnh Bình Thuận.

Ngày 5 tháng 7 năm 1922, tỉnh Phan Rang, còn gọi là tỉnh Ninh Thuận, được tái lập. Tỉnh gồm phủ Ninh Thuận và huyện An Phước (nơi người Chăm cư trú), do một Công sứ Pháp cai trị. Dưới Công sứ còn có một Quản đạo. Tháng 11/1948 Pháp cho sáp nhập Ninh Thuận gồm 4 quận: Tháp Chàm, Ninh Chử, Đồng Mé, Phan Rang vào Chi khu Nha Trang.

Thời Việt Nam Cộng hòa

Dân số tỉnh Ninh Thuận 1967[24]
QuậnDân số
An Phước25.760
Bửu Sơn31.367
Du Long6.053
Thanh Hải72.893
Tổng số136.073

Năm 1958, tỉnh Ninh Thuận gồm có 3 quận (24 xã): Thanh Hải (quận lỵ Khánh Hải), An Phước (quận lỵ Hậu Phước), Bửu Sơn (quận lỵ An Sơn). Ngày 6 tháng 4 năm 1960, thành lập quận Du Long, do tách một phần đất quận Bửu Sơn và một phần đất của quận Cam Lâm, tỉnh Khánh Hòa, quận lị đặt tại Karom, xã Cam Ly (nay thuộc xã Công Hải, huyện Thuận Bắc).

Trước ngày 16 tháng 4 năm 1975, Ninh Thuận gồm có 5 quận là Thanh Hải, An Phước, Bửu Sơn, Du Long và Sông Pha.

  • Quận An Phước gồm các xã: Diêm Hải, Đại Phước, Định Hải, Hậu Phước, Hữu Phước, Phước Hải, Tà Dương, Thái Sơn.
  • Quận Bửu Sơn gồm các xã: An Sơn, Mỹ Sơn, Phú Sơn, Phước Sơn, Tân Sơn, Tri Phước.
  • Quận Du Long gồm các xã: Cam Ly, Cam Thọ, Cát Hải, É Lâm hạ.
  • Quận Sông Pha gồm các xã: Bửu Lâm, É Lâm thượng.
  • Quận Thanh Hải gồm các xã: An Hải, Đông Hải, Hộ Hải, Khánh Hải, Mỹ Hải, Phan Rang, Tân Hải, Vĩnh Hải.

Tỉnh lỵ đặt tại Phan Rang, về mặt hành chính thuộc xã Phan Rang, quận Thanh Hải.

Sau giải phóng

 
Tượng đài Chiến thắng nằm bên hong Quảng trường 16/4, Thành phố Phan Rang-Tháp Chàm

Sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, tỉnh Ninh Thuận dự kiến sáp nhập với các tỉnh Bình Thuận, Tuyên ĐứcLâm Đồng để thành lập tỉnh mới Thuận Lâm. Nhưng đến tháng 2 năm 1976, do có sự điều chỉnh từ trung ương cho sát với thực tế, các tỉnh Ninh Thuận, Bình ThuậnBình Tuy hợp nhất thành tỉnh Thuận Hải. Địa bàn tỉnh Ninh Thuận cũ bao gồm thị xã Phan Rang và 3 huyện: Ninh Sơn, Ninh Hải, An Phước.[8]

Ngày 27 tháng 4 năm 1977, Hội đồng Chính phủ ban hành Quyết định 124-CP về việc giải thể thị xã Phan Rang và 3 huyện: An Phước, Ninh Hải, Ninh Sơn để thành lập 2 huyện: An Sơn (huyện lỵ là thị trấn Tháp Chàm, được thành lập từ một phần thị xã Phan Rang cũ) và Ninh Hải mới (huyện lỵ là thị trấn Phan Rang, được thành lập từ phần còn lại của thị xã Phan Rang cũ).[25]

Ngày 1 tháng 9 năm 1981, Hội đồng Bộ trưởng ban hành Quyết định số 45-HĐBT, chia lại huyện An Sơn và huyện Ninh Hải thành 4 đơn vị hành chính: thị xã Phan Rang – Tháp Chàm và 3 huyện: Ninh Hải, Ninh PhướcNinh Sơn.[26]

Ngày 26 tháng 12 năm 1991, Quốc hội thông qua nghị quyết chia lại tỉnh Thuận Hải thành hai tỉnh Bình Thuận và Ninh Thuận[27].

Khi tách ra, tỉnh Ninh Thuận có thị xã Phan Rang – Tháp Chàm (tỉnh lỵ) và 3 huyện: Ninh Hải, Ninh Phước, Ninh Sơn.

Ngày 6 tháng 11 năm 2000, chia huyện Ninh Sơn thành 2 huyện: Ninh Sơn và Bác Ái.[28] Ngày 7 tháng 7 năm 2005, chia huyện Ninh Hải thành 2 huyện: Ninh Hải và Thuận Bắc.[29]

Ngày 8 tháng 2 năm 2007, Chính phủ ban hành Nghị định 21/2007/NĐ-CP chuyển thị xã Phan Rang – Tháp Chàm thành thành phố trực thuộc tỉnh Ninh Thuận.[30] Ngày 10 tháng 6 năm 2009, chia huyện Ninh Phước thành 2 huyện: Ninh Phước và Thuận Nam.[31]

Tỉnh Ninh Thuận có 1 thành phố và 6 huyện như ngày nay.

Ngày 26 tháng 2 năm 2015, thành phố Phan Rang – Tháp Chàm được công nhận là đô thị loại II trực thuộc tỉnh Ninh Thuận[32].

Hành chính

 
Bản đồ tỉnh Ninh Thuận

Tỉnh Ninh Thuận có 7 đơn vị hành chính cấp huyện trực thuộc, bao gồm 1 thành phố và 6 huyện; 65 đơn vị hành chính cấp xã, bao gồm 47 xã, 15 phường và 3 thị trấn.

Đơn vị hành chính cấp HuyệnThành phố
Phan Rang – Tháp Chàm
Huyện
Bác Ái
Huyện
Ninh Hải
Huyện
Ninh Phước
Huyện
Ninh Sơn
Huyện
Thuận Bắc
Huyện
Thuận Nam
Diện tích (km²)79,191.027253,58341,95771,81318,26563,33
Dân số(người)167.39427.20493.715132.39976.66442.03959.644
Mật độ dân số (người/km²)2.2142737038799132106
Số đơn vị hành chính15 phường, 1 xã9 xã1 thị trấn, 8 xã1 thị trấn, 8 xã1 thị trấn, 7 xã6 xã8 xã
Năm được công nhận2019200019921992199220052009
Nguồn: Website tỉnh Ninh Thuận[33][34]

Kinh tế

 
Vườn nho tại Ninh Phước
 
Đập Nha Trinh, một trong những công trình thủy lợi quan trọng nhất của tỉnh Ninh Thuận, được xây dựng dưới thời vua Po Klong Garai, từ thế kỷ XII.
 
Cảng cá Ninh Chữ bên hong Đầm Nại, Ninh Hải
 
Bè nuôi hải sản trên Đầm Nại, Ninh Hải

Về nông nghiệp, Ninh Thuận nổi tiếng với những sản phẩm như: Nho, táo, hành, tỏi, tôm giống, muối,... đây là địa phương có quy mô trồng nho nhiều nhất nước, được trồng chủ yếu tại huyện Ninh Phước và huyện Thuận Nam. Hành và tỏi cũng là một trong những thế mạnh của Ninh Thuận, được trồng nhiều tại thành phố Phan Rang – Tháp Chàm và huyện Ninh Hải. Ngoài ra, địa phương này còn là trung tâm tôm giống lớn của cả nước với quy mô sản xuất trong năm 2019 ước đạt 33,9 tỷ con tôm giống.

Về công nghiệp, Ninh Thuận hiện có cụm công nghiệp Thành Hải (đang hoạt động). Khu công nghiệp Du Long đang được đầu tư xây dựng. Ngoài ra còn có quy hoạch khu công nghiệp Phước Nam và Cà Ná.

Trong năm 2012, GDP tăng 10,3%, thu nhập bình quân đầu người đạt 19,1 triệu đồng/người/năm, thu ngân sách đạt 1.320 tỷ đồng, đạt 100,2% dự toán[35]

Năm 2014, tốc độ tăng trưởng GDP ước đạt 12,4%;Tổng thu ngân sách nhà nước trên địa bàn ước đạt 1.700 tỷ đồng (đạt 113,3% kế hoạch); GDP bình quân đầu người 26,8 triệu đồng; về cơ cấu kinh tế: Nông, lâm nghiệp và thủy sản chiếm 38,5%, công nghiệp và xây dựng chiếm 23,8%, dịch vụ chiếm 37,7%; tổng vốn đầu tư toàn xã hội ước đạt 7.615 tỷ đồng; giá trị kim ngạch xuất khẩu ước đạt 55 triệu USD (đạt 78,6% kế hoạch).

Tổng sản phẩm trong Tỉnh (GRDP) năm 2019 ước tăng 13,18% so với năm 2018; trong đó: khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản tăng 6%, đóng góp 2,14 điểm phần trăm vào mức tăng trưởng chung; khu vực công nghiệp và xây dựng tăng 39,7%, đóng góp 7,29 điểm phần trăm; khu vực dịch vụ tăng 6,87%, đóng góp 2,67 điểm phần trăm; thuế sản phẩm tăng 14,95%, đóng góp 1,08 điểm phần trăm.

Trong khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản; ngành nông nghiệp tăng 6,22% so với cùng kỳ năm trước, đóng góp 1,05 điểm phần trăm vào mức tăng trưởng chung; ngành lâm nghiệp giảm 19,26%, đóng góp giảm 0,06 điểm phần trăm; ngành thủy sản tăng 6,2%, đóng góp 1,14 điểm phần trăm.

Trong khu vực công nghiệp và xây dựng; ngành công nghiệp tăng 34,92% so với cùng kỳ năm trước, trong đó ngành khai khoáng giảm 0,5%, đóng góp giảm 0,01 điểm phần trăm mức tăng trưởng chung; ngành công nghiệp chế biến, chế tạo giảm 0,7%, đóng góp giảm 0,04 điểm phần trăm; ngành công nghiệp sản xuất và phân phối điện,khí đốt… tăng 217,6%, đóng góp 3,2 điểm phần trăm. Ngành xây dựng tăng 44,61%, đóng góp 4,04 điểm phần trăm.

Trong khu vực dịch vụ, đóng góp của một số ngành có tỷ trọng lớn vào mức tăng trưởng chung như sau: Bán buôn và bán lẻ tăng 8,47% so với cùng kỳ năm trước, đóng góp 0,51 điểm phần trăm vào mức tăng trưởng chung; vận tải kho bãi tăng 9,38%, đóng góp 0,22 điểm phần trăm; dịch vụ lưu trú và ăn uống tăng 6,56%, đóng góp 0,29 điểm phần trăm; hoạt động thông tin và truyền thông tăng 7,73%, đóng góp 0,52 điểm phần trăm; hoạt động tài chính, ngân hàng và bảo hiểm tăng 8,36%, đóng góp 0,27 điểm phần trăm; hoạt động giáo dục và đào tạo, đạt mức tăng 5,01%, đóng góp 0,22 điểm phần trăm…

Về cơ cấu kinh tế (VA) năm 2019, khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản chiếm tỷ trọng 36,96%; khu vực công nghiệp và xây dựng chiếm 24,7%; khu vực dịch vụ chiếm 38,34%; (Cơ cấu tương ứng của cùng kỳ năm 2018 là: 39,72%; 19,37% và 40,91%).

+ Kim ngạch xuất khẩu đạt 100 triệu USD, tăng 17,65% so cùng kỳ 2018.

+ Chỉ số giá hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng (CPI) bình quân năm 2019 tăng 2,66% so với cùng kỳ năm 2018.

+ Dân số trung bình là 591nghìn ngư­­­ời, tăng 0,37% so với năm 2018.

+ Tỉ lệ tăng tự nhiên 11,25%o, giảm 0,05% so cùng kỳ năm 2018.

Dân cư

Lịch sử phát triển
dân số
NămDân số
1995466.500
1996476.600
1997487.100
1998497.700
1999507.400
2000516.700
2001525.800
2002532.500
2003538.200
2004543.500
2005547.900
2006551.400
2007555.800
2008560.700
2009565.800
2010568.200
2011569.000
2017606.984
Nguồn:[36]
 
Gốm Bàu Trúc - Làng nghề cổ nhất Đông Nam Á còn tồn tại ở Ninh Thuận
 
Hội quán Hải Nam của người Hoa ở Ninh Thuận, toạ lạc bên hong chợ Phan Rang ngày nay, người dân quen gọi là Chùa Ông

Tính đến ngày 1 tháng 4 năm 2019, dân số toàn tỉnh đạt 590.467 người, mật độ dân số đạt 181 người/km²[37]. Trong đó dân số sống tại thành thị đạt 211.109 người, chiếm 35,8% dân số toàn tỉnh,[38] dân số sống tại nông thôn[39] đạt 379.358 người, chiếm 64,2%.[40] Dân số nam đạt 296.026 người,[41] trong khi đó nữ đạt 294.441 người.[42] Tỷ lệ tăng tự nhiên dân số phân theo địa phương tăng 0,44 ‰.[43] Đây cũng là tỉnh ít dân nhất vùng duyên hải Nam Trung Bộ với gần 600.000 dân.

Theo thống kê của tổng cục thống kê Việt Nam, tính đến ngày 1 tháng 4 năm 2009, Trên địa bàn toàn tỉnh có 34 dân tộc và 3 người nước ngoài cùng sinh sống. Trong đó, người Kinh đông nhất với 432.399 người, tiếp sau đó là người Chăm với 67.274 người, xếp ở vị trí thứ ba là Raglay với 58.911 người, người Cơ Ho có 2.860 người, 1.847 người Hoa, cùng một số dân tộc ít người khác như Chu Ru, Nùng, Tày....[44]

Tính đến ngày 1 tháng 4 năm 2019, Toàn tỉnh Ninh Thuận có 10 Tôn giáo khác nhau chiếm 251.292 người. Trong đó, nhiều nhất là Công giáo với 97.560 người, tiếp theo đó là Phật giáo với 44.226 người, thứ 3 là Bà La Môn 62.699 người, Hồi Giáo có 44.990 người, Tin Lành có 11.220 người, cùng các tôn giáo ít người khác như Cao Đài 1.784 người, Bahá'í có 26 người, Minh Sư Đạo có năm người, Phật giáo Hòa HảoTịnh độ cư sĩ Phật hội Việt Nam mỗi đạo có một người.[44]

Các làng Chăm trên địa bàn tỉnh Ninh Thuận

Hiện nay, ở Ninh Thuận còn 22 làng Chăm, phân bố ở 12 xã và 6 huyện thị: Thuận Bắc, Ninh Hải, Ninh Sơn, thành phố Phan Rang - Tháp Chàm, Ninh Phước, Thuận Nam. Trong đó, hai huyện có người Chăm cư trú đông nhất là huyện Ninh Phước và huyện Thuận Nam (tách lập từ huyện Ninh Phước năm 2009), với dân số là 51.527 người (1/4/2009).

Phần lớn các làng Chăm đều theo đạo Bà-la-môn, số còn lại là Hồi giáo với 2 nhánh Bàni và Islam.

STTTên làng (tiếng Chăm)Tên làng (tiếng Việt)Tôn giáo/tín ngưỡng chủ đạothuộc đơn vị hành chínhChú thích
1Palei Bhar RiYaNghĩa BìnhChăm Bà-la-mônBắc Sơn, Thuận BắcĐây là làng Chăm có khoảng cách xa nhất so với các làng Chăm khác trong tỉnh Ninh Thuận
2Palei Pamblap A LhakAn NhơnChăm BàniXuân Hải, Ninh HảiPalei Pamblap A LhakPalei Pamblap Biraw là 2 làng Chăm Bàni trước đây có tên gọi chung là Palei Pamblap
3Palei Pamblap BirawPhước NhơnChăm BàniXuân Hải, Ninh HảiPalei Pamblap A LhakPalei Pamblap Biraw là 2 làng Chăm Bàni trước đây có tên gọi chung là Palei Pamblap
4Palei TaBhơngThành ÝChăm Bà-la-mônThành Hải, Phan Rang – Tháp ChàmĐây là palei duy nhất của Ninh Thuận đóng trên địa bàn thành phố tỉnh lỵ của Ninh Thuận
5Palei CangLương TriChăm BàniNhơn Sơn, Ninh Sơn
6Palei Bhauh ThơngPhú NhuậnChăm BàniBà-la-mônPhước Thuận, Ninh PhướcPalei Bhauh Thơng là palei duy nhất có hai tôn giáo cùng sinh sống xen kẽ lẫn nhau đó là Hồi giáo Bàni và tôn giáo Bàlamôn.
7Palei Blang KaCakPhước ĐồngChăm Bà-la-mônPhước Hậu, Ninh PhướcĐây là nơi cất giữ y phục của vua Po Klong Garai. Hàng năm cứ vào mùng 1 tháng 7 Chăm lịch là người dân ở đây lại long trọng tổ chức Lễ hội Katé để múa, hát rước kiệu vua về Tháp Po Klong Garai ở phường Đô Vinh, Tp. Phan Rang-Tháp Chàm.
8Palei CaukHiếu LễChăm Bà-la-mônPhước Hậu, Ninh Phước
9Palei Bhauh DàNàChất ThườngChăm Bà-la-mônPhước Hậu, Ninh Phước
10Palei Bhauh BìNìHoài TrungChăm Bà-la-mônPhước Thái, Ninh PhướcHiện nay làng Chăm Hoài Trung đã chia ra làm hai thôn, nhưng các phong tục tập quán vẫn còn giữ nguyên không thay đổi gì.
11Palei JàNhư Ngọc/Như BìnhChăm Bà-la-mônPhước Thái, Ninh PhướcỞ đây có nhiều di tích và truyền thuyết như truyền thuyết về núi Đá Trắng, PoNai, có đền thờ Nai Mưh Ghang em của Po Nai. Palei Jà thuộc HaLaw Po NưGar ở palei Hamutaran nên khi người dân tổ chức cúng vào dịp lễ hội Katê thì sang bên làng Hamutaran để hành lễ ...
12Palei HamutaranHữu ĐứcChăm Bà-la-mônPhước Hữu, Ninh PhướcĐây là palei đươc biết đến với nhiều lễ hội diễn ra quanh năm đặc biệt là Lễ hội Katé với lễ nghi rước y phục của Po Nagar được trao lại bởi người Raglai trao cho người Chăm được tổ chức rất long trọng
13Palei ThunHậu SanhChăm Bà-la-mônPhước Hữu, Ninh PhướcNơi có Tháp Po Rome, lễ hội Katé hàng năm, người làng sẽ rước y trang của vua Po Rome lên tháp. Hậu Sanh là làng có nhiều truyền thuyết liên quan đến vua Po Rome như: truyền thuyết về cây Rạk.
14Palei PaBharVụ BổnChăm Bà-la-mônPhước Nam, Thuận NamLàng Chăm Vụ Bổn thường tổ chức lễ hội Katé trễ hơn các làng chăm khác một tuần.
15Palei PaBlaoHiếu ThiệnChăm Bà-la-mônPhước Nam, Thuận NamPalei PaBlap, palei PaBhar, palei PaBlao cũng thuộc Halaw Po Rome (khu vực Po Rome)
16Palei RamVăn LâmChăm BàniIslamPhước Nam, Thuận NamĐây được xem là một trong những làng Chăm giàu có nhất Ninh Thuận
17Palei Ia Li UPhước LậpChăm Bà-la-mônPhước Nam, Thuận NamĐây được xem là một trong những làng Chăm nghèo nhất Ninh Thuận. Theo phong tục đám ma của người Chăm theo đạo Balamôn đối với người chết thì có 2 loại đám, đó là đám thiêu (đam cuh) và đám chôn (đam dhar). Thì tất cả các làng Chăm khác theo đạo Balamôn thì đề thực hiện đam cuh, ngược lại thì chỉ có palei IaLi U thì thực hiện đam dhar, đó là đặc điểm riêng của palei.
18Palei Bhơng ConChung MỹChăm Bà-la-mônthị trấn Phước Dân, Ninh PhướcPalei Bhơng Con được tách ra từ palei Caklaing nên ở đây cũng có một số hộ gia đình còn giữ nghể tuyền thống của người Chăm đó chính là nghề dệt thổ cẩm
19Palei CaKlaingMỹ NghiệpChăm Bà-la-mônthị trấn Phước Dân, Ninh PhướcPalei CaKlaing là palei nổi tiếng về nghề dệt truyền thống của người Chăm và còn là vùng đất của những truyền thuyết về vua Po Klong Garai, Po Klong Cal là người dạy cho dân làm nghề dệt. Đây là vùng đất cò nền văn hoá lâu đời và palei được nhiều người biết đến nhất.
20Palei Hamu CraokBầu Trúc/Vĩnh ThuậnChăm Bà-la-mônthị trấn Phước Dân, Ninh PhướcPalei Hamu Craok ngoài nổi tiếng về nghề gốm truyền thống, ngoài ra còn có truyền thuyết về về Po Nai.
21Palei Cwak PaTihThành TínChăm BàniPhước Hải, Ninh PhướcPalei Cwah PaTih với những bờ cát dài nổi tiếng với bài hát “Bhum adhei” do nhạc sĩ Amư Nhân sang tác đã nói lên những sản vật nổi tiếng ở đây như: bei bhong bauh libbung (khoai hồng), tam kai yamưn (trái dưa ngọt, có những giếng nước ngọt). Ở nơi đây có những giếng nước ngọt gắn liền với nghề biển cuả những người Chăm di biển xưa kia.
22Palei PaTuhTuấn TúChăm BàniAn Hải, Ninh PhướcPalei PaTuh nổi tiếng có đồi cát Nam Cương, là đồi cát đẹp nhất Ninh Thuận.

Du lịch

Bờ biển Ninh Thuận có nhiều bãi tắm đẹp nổi tiếng và nhiều sông suối phục vụ du lịch như suối Vàng, thác Tiên,... Các bãi biển tại Ninh Thuận như Bãi biển Bình Tiên, Bãi biển Ninh Chử, Bãi biển Bình Sơn, Bãi biển Cà Ná.

Nơi đây còn lưu giữ, bảo tồn nhiều công trình văn hóa kiến trúc cổ Chămpa gắn với các lễ hội văn hóa dân tộc Chăm.[13] Nhiều tháp Chăm như Pôklong Grai (Tháp Chăm), tháp Pôrômê (Ninh Phước). Hiện Ninh Thuận còn 3 tháp Chăm, được xây dựng cách đây khoảng 400 - 1100 năm gồm có Tháp Hòa Lai (Ba Tháp), Tháp Po Klong Garai, Tháp Po Rome. Các làng nghề Chăm cổ gồm Làng gốm Bàu Trúc và Làng thổ cẩm Mỹ Nghiệp.

Ngoài ra trên địa bàn tỉnh còn có 2 khu du lịch sinh thái gồm Vườn quốc gia Núi ChúaVườn quốc gia Phước Bình.

Y tế & Giáo dục

Giáo dục

 
Cuộc thi Trí tuệ Athena được tổ chức bởi Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Ninh Thuận, dành cho khối học sinh THPT trên toàn tỉnh, thí sinh đoạt giải nhất sẽ được cử đi thi Đường lên đỉnh Olympia
 
Lễ khen thưởng cho Du học sinh người Ninh Thuận có thành tích học tập và nghiên cứu xuất sắc, tổ chức bởi UBND tỉnh Ninh Thuận, 2016

Trên địa bàn toàn tỉnh có 288 trường học ở cấp phổ thông, trong đó Trung học phổ thông có 18 trường, Trung học cơ sở có 63 trường, Tiểu học có 147 trường, bên cạnh đó còn có 110 trường mẫu giáo.[45]

Bậc đào tạo cao sau cấp phổ thông gồm có:

Bậc đào tạo sau đại học gồm có:

  • Viện Đào tạo và Khoa học ứng dụng Miền Trung - Đại học Thủy Lợi
  • Đại học Nông Lâm - Phân hiệu Ninh Thuận

Với hệ thống trường học như thế, nền giáo dục trong địa bàn Tỉnh Ninh Thuận cũng đang dần tương đối hoàn chỉnh, góp phần giảm thiểu nạn mù chữ trong địa bàn tỉnh.[45] Xây dựng nguồn nhân lực bản địa có trình độ khoa học cao, cho mục tiêu phát triển của tỉnh Ninh Thuận.

Y tế

 
Bệnh viện Đa khoa tỉnh Ninh Thuận

Theo thống kê về y tế năm 2011, trên địa bàn toàn tỉnh Ninh Thuận có 80 cơ sở khám chữa bệnh trực thuộc Sở Y tế. Trong đó có 6 Bệnh viện, 7 phòng khám đa khoa khu vực và 65 Trạm y tế phường xã, 1 Bệnh viện điều dưỡng và phục hồi chức năng, với 1.565 giường bệnh và 298 bác sĩ, 454 y sĩ, 482 y tá và khoảng 209 nữ hộ sinh.[46]

Giao thông

 
Cầu An Đông bắt qua hạ nguồn Sông Dinh, cách cửa biển chỉ khoảng 1km. Đây là cây cầu dài nhất tỉnh Ninh Thuận với 16 nhịp, rộng 20,5m và dài 1.018m

Thành phố Phan Rang – Tháp Chàm là nơi giao nhau của 3 trục giao thông chiến lược là Quốc lộ 1, đường sắt Bắc NamQuốc lộ 27.

Tỉnh Ninh Thuận có Quốc lộ 1, Quốc lộ 27 và các tuyến đường khác như tỉnh lộ 702, tỉnh lộ 703 đều đạt tiêu chuẩn cấp IV, các tuyến đường huyện và liên xã được nâng cấp và đảm bảo giao thông cơ giới thuận tiện quanh năm.

Quốc lộ 1A được mở rộng đạt quy mô 4 làn xe cơ giới + 2 làn xe hỗn hợp, bề rộng nền đường 20,5m. Đoạn qua đô thị có hệ thống thoát nước dọc. Đoạn ngoài đô thị theo tiêu chuẩn đường cấp III - đồng bằng; tốc độ thiết kế 80 km/h; đoạn qua khu đô thị theo tiêu chuẩn đường phố chính đô thị thứ yếu, tốc độ thiết kế 60 km/h.

Trước đây trên địa bàn tỉnh còn có tuyến đường sắt Tháp Chàm - Đà Lạt được người Pháp thiết kế và xây dựng từ năm 1908 đến năm 1932, trong toàn tuyến có 16 km đường ray trên đèo Ngoạn Mục với hệ thống răng cưa rất độc đáo, giúp tàu không bị tuột phanh khi vượt độ cao 1.600m với độ dốc thường xuyên là 12%. Năm 1986, Liên hiệp Đường sắt Việt Nam đã cho công nhân tháo ray và tà vẹt để phục vụ sửa chữa đường sắt Thống Nhất. Hiện nay, một phần của tuyến đường sắt đoạn Đà Lạt - Trại Mát dài 7 km vẫn còn hoạt động để phục vụ khách du lịch.

Về hàng không thì tỉnh có sân bay Thành Sơn là sân bay quân sự cấp 1.

Người Ninh Thuận nổi tiếng

1. Jaya Prithindravarman (?-?), là tiểu vương của vùng Panduranga, người đã lật đổ Lâm Ấp để lập ra nhà nước Hoàn Vương vào năm 757, đây là vương quốc thống nhất đầu tiên tồn tại liên tục và lâu dài của người Chăm ở miền Trung Việt Nam. Ông đặt kinh đô tại Virapura (Hùng Tráng thành), vị trí ngày nay thuộc huyện Thuận Nam, tỉnh Ninh Thuận. Vương triều này tồn tại hơn 1 thế kỷ và phát triển thịnh trị với trung tâm là vùng Phan Rang và Nha Trang ngày nay.

2. Po Klong Garai (1151-1205), là vua của Vương quốc Champa trong 50 năm, ông đã lãnh đạo người Chăm đánh đuổi ách đô hộ của Đế quốc Khmer, chiến tích này đã được lưu lại bằng các bức điêu khắc trên đá ở Đền Bayon, trung tâm của quần thể Angkor Thom, (Campuchia ngày nay). Người Chăm đã suy tôn Po Klong Garai làm thần thủy lợi, vì ông đã có công trị thủy, những công trình do ông xây dựng vẫn còn được sử dụng cho đến tận ngày nay, điển hình như Đập Nha Trinh trên sông Cái Phan Rang.

3. Nguyễn Nhược Thị Bích (1830 - 1909), là con gái của quan đại thần Nguyễn Nhược Sơn, bà được tuyển vào cung làm phi tần của vua Tự Đức và được phong đến Tam giai Lễ tần (三階禮嬪), đứng thứ ba trong hậu cung. Bà nổi tiếng tài sắc và giỏi thơ phú nên rất được vua Tự Đức yêu mến giao cho coi sóc và dạy học cho các hoàng tử (tương lai là các vua Dục Đức, Đồng Khánh, Kiến Phúc), cung nhân kính trọng gọi bà là Tiệp dư phu tử(婕妤夫子). Bà là tác giả của Hạnh Thục ca trong Văn học Việt Nam.[47]

4. Phan Cư Chánh (1814 - 1885), là một chí sĩ yêu nước, chiêu mô quân tham gia cùng Phó lãnh binh Trương Định kháng Pháp sau khi Đại đồn Chí Hòa thất thủ. Ông cũng là một nhà khoa bảng, đỗ Cử nhân ra làm quan Nhà Nguyễn, thăng đến chức Thị giảng Học sĩ, rồi Thị lang Bộ Hộ.[48].[49]

5. Nguyễn Văn Thiệu (1923 - 2001), là Trung tướng bộ binh của Quân lực Việt Nam Cộng hoà, được Hội đồng tướng lĩnh bầu làm Chủ tịch Uỷ ban Lãnh đạo Quốc gia năm 1965. Sau cuộc bầu cử dân sự năm 1967, ông trở thành Tổng thống đầu tiên của Đệ Nhị Việt Nam Cộng hòa và giữ chức này cho đến ngày 21/04/1975, trước khi Miền Nam được giải phóng đúng 9 ngày.[50][51][52]

6. Pinăng Tắc (1910 - 1977), người Raglai là một chiến sĩ cách mạng, đã được nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng Vũ trang Nhân dân và là cha đẻ của Bẫy đá Pinăng Tắc.[53]

7. Nguyễn Ánh 9 (1940 - 2016), là một nhạc sĩnhạc công dương cầm nổi tiếng Việt Nam. Ông là tác giả của những nhạc phẩm trứ danh như: Không, Buồn ơi chào mi, Tình khúc chiều mưa, Ai đưa em về... Sau khi qua đời, Trung tâm Thuý Nga đã tổ chức đại nhạc hội Paris By Night 83 - Những Khúc Hát Ân Tình để vinh danh ông cùng 2 nhạc sĩ Xuân TiếnThanh Sơn.[54]

8. Chế Linh (1942), người Chăm, là một ca sĩ hải ngoại nổi tiếng với dòng nhạc trữ tình lãng mạn, được xem là một trong bốn giọng ca nam đình đám nhất của nhạc vàng thời kỳ đầu, cùng với Duy Khánh, Nhật TrườngHùng Cường.[55]

9. Từ Công Phụng (1942), người Chăm, là một nhạc sĩ tiêu biểu của tân nhạc Việt Nam trong thập niên 1960, 1970. Ông nổi tiếng với các ca khúc "Bây giờ tháng mấy", "Mắt lệ cho người"... Trung tâm Thúy Nga tổ chức đại nhạc hội Paris By Night 64 - Đêm Văn Nghệ Thính Phòng nhằm vinh danh ông, cùng với hai nhạc sĩ Tuấn KhanhVũ Thành An.[56]

10. Đỗ Quang Em (1942 - 2021), là một hoạ sĩ theo phong cách siêu thực. Ông nổi tiếng với bức tranh Ấm và tách trà được bán đấu giá vào năm 1995 với giá 50.000 USD, là hoạ sĩ Việt Nam có tác phẩm bán được giá cao nhất thời bấy giờ. Trong chuyến thăm chính thức Việt Nam năm 2000, Tổng thống Hoa Kỳ Bill Clinton, có nhắc tới việc tranh của Đỗ Quang Em bán được giá cao, như một thí dụ về ảnh hưởng của sự toàn cầu hóa tới Việt Nam[57].

11. Po Dharma - Nguyễn Văn Đủ (1945 - 2019), người Chăm, là một nhà nghiên cứu văn hoá sử Champa. Ông từng là sĩ quan của Quân đội FULRO, được Hoa Kỳ ở Miền Nam Việt Nam đào tạo tình báo quân sự, sau được Thống tướng Lon Nol, lúc này là Tổng thống của Cộng hòa Khmer cử đi Pháp du học tại Đại học Sorbonne chuyên ngành Lịch sử và Văn tự học, tốt nghiệp Tiến sĩ năm 1986.[58][59]

12. Thương Tín (1956), là một diễn viên điện ảnh Việt Nam, ông là người tham gia nhiều phim truyện nhựa và video nhất Việt Nam với vai trò là diễn viên, bao gồm cả vai chính và vai phụ (tính đến năm 2015) với hơn 200 phim,[60] ngoài ra ông còn diễn tổng cộng trên 100 vai kịch, 2/3 số đó là vai chính, vai kép độc.[61] Ông nỗi tiếng qua các bộ phim Ván bài lật ngửa, Biệt động Sài Gòn, Chiến trường chia nửa vầng trăng...[61]

13. Inrasara (1957), người Chăm, là một nhà nghiên cứu văn hoá Chăm và nhà thơ nổi tiếng gốc Chăm.[62]

14. Hoàng Duy Hùng (1962), là một luật sư và chính trị gia người Việt tại Mỹ, từng đắc cử nghị viên hội đồng thành phố Houston, thuộc tiểu bang Texas năm 2009. Ông từng là một người chống Cộng sản cực đoan, nhưng sau này thì lại tiên phong trong việc ủng hộ chính sách Hòa giải và hòa hợp dân tộc ở Việt Nam.[63][64]

15. Nguyễn Thời Trung (1976), là một nhà khoa học Việt Nam có uy tín trên thế giới, hiện là Giáo sư và Viện trưởng Viện Khoa học tính toán thuộc Trường Đại học Tôn Đức Thắng. Ông đã công bố hơn 250 công trình trên các tạp chí uy tín của quốc tế, có hơn 10.000 trích dẫn khoa học liên quan đến các nghiên cứu và báo cáo khoa học của ông.[65][66]

16. Dương Anh Vũ (1988), nắm giữ 4 kỷ lục thế giới về trí nhớ học thuật và 1 kỷ lục quốc gia,[67] là chuyên gia tham vấn dự án cho các tổ chức như Google châu Á, IIEP-UNESCO...[68][69] Được mời giữ các vị trí Trưởng ban cố vấn khoa học và giám khảo của một số chương trình truyền hình thực tế tại Việt Nam như Siêu trí tuệ Việt Nam (mùa 12), Siêu thử thách (mùa 1).[70][71]

Đặc sản Ninh Thuận

 
Giống nho NH01-125, có giá trị thương mại cao hơn giống nho đỏ truyền thống, hiện được trồng phổ biến ở Ninh Thuận

Theo Quyết định số 1493/QĐ-UBND ngày 10 tháng 9 năm 2018 của Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Thuận:

12 sản phẩm đặc thù:

  • Nho Ninh Thuận (Có chỉ dẫn địa lý)
  • Rượu nho (nhãn hiệu chứng nhận)
  • Măng tây Ninh Thuận (Nhãn hiệu chứng nhận)
  • Nha đam Ninh Thuận (Nhãn hiệu Chứng nhận)
  • Tỏi Phan Rang (Nhãn hiệu tập thể), trồng tập trung tại Nhơn Hải, Thanh Hải, Vĩnh Hải, huyện Ninh Hải và phường Văn Hải thành phố Phan Rang – Tháp Chàm
  • Táo Ninh Thuận (Nhãn hiệu tập thể)
  • Rong sụn Ninh Thuận (Nhãn hiệu chứng nhận), hiện có hơn 10 sản phẩm được chế biến Agar-Agar (nhà máy tại huyện Thuận Bắc), mứt rong,... (chế biến tại Phan Rang)
  • Tôm giống Ninh Thuận (Nhãn hiệu chứng nhận). Có 2 vùng sản xuất tôm giống tập trung tại xã An Hải - Ninh Phước và xã Nhơn Hải - Ninh Hải; là trung tâm sản xuất tôm giống của cả nước; là nơi duy nhất trên cả nước sản xuất được tôm sú giống bố mẹ (Công ty MOANA) và tôm thẻ giống bố mẹ (Công ty Việt Úc - Ninh Thuận)
  • Cừu Ninh Thuận (chỉ dẫn địa lý)
  • Dê Ninh Thuận (Nhãn hiệu chứng nhận)
  • Nước mắm: Nước mắm nhĩ, mắm ruốc, mắm nêm. Đặc biệt nước mắm Cà Ná có nhãn hiệu chứng nhận
  • Thổ cẩm Mỹ Nghiệp (Nhãn hiệu tập thể)
  • Gốm Bàu Trúc (Nhãn hiệu tập thể).

các đặc sản:

  • bánh canh phan rang
  • chả cá
  • bánh căn
  • bánh tráng nướng phan rang
  • nem nướng
  • chả lụa phan rang

4 sản phẩm tiềm năng đặc thù:

  • Heo đen Thuận Bắc, Bác Ái
  • Bò vàng Ninh Thuận
  • Trái cây Ninh Sơn - kết hợp tham quan.

Ngoài ra, Ninh Thuận còn có những đặc sản đặc trưng nổi tiếng khác, như:

  • Gà Sông Pha (Krongpha), gà Suối Đá
  • Mực khô, mực một nắng, Dông, cá bè cu
  • Bưởi da xanh và chuối hột mồ côi Phước Bình (trồng khu vực Vườn Quốc gia Phước Bình)
  • Muối - sản lượng lớn nhất cả nước. Đặc biệt đồng muối Cà Ná, Thuận Nam tại nơi nước biển có độ mặn lớn nhất Đông Dương; đồng muối Đầm Vua; đồng muối Phương Cựu.

Hình ảnh

Chú thích

  1. ^ “Phê duyệt và công bố kết quả thống kê diện tích đất đai năm 2020”. Quyết định số 387/QĐ-BTNMT 2022. Bộ Tài nguyên và Môi trường (Việt Nam).
  2. ^ a b c d e Tổng cục Thống kê (2022). Niên giám Thống kê Việt Nam năm 2021 (PDF). Nhà Xuất bản Thống kê. Lưu trữ (PDF) bản gốc ngày 1 tháng 8 năm 2022. Truy cập ngày 1 tháng 8 năm 2022.
  3. ^ Tổng cục Thống kê
  4. ^ Tỉnh Ninh Thuận thuộc vùng Duyên hải Nam Trung Bộ, Website Ninh Thuận
  5. ^ Phan Rang-Tháp Chàm cách Thành phố Hồ Chí Minh khoảng 350 km, Theo Ninh Thuận
  6. ^ “Dân số các tỉnh Việt Nam năm 2018”. Tổng cục Thống kê Việt Nam. Truy cập Ngày 30 tháng 9 năm 2019.
  7. ^ “Tình hình kinh tế, xã hội Ninh Thuận năm 2018”. Cục Thống kê tỉnh Ninh Thuận. Truy cập Ngày 12 tháng 10 năm 2019.
  8. ^ a b c Những thay đổi về địa danh, địa giới hành chính của tỉnh Ninh Thuận từ ngày được giải phóng, Cổng thông tin điện tử Ninh Thuận
  9. ^ Xem [1])
  10. ^ Bình Thuận và Ninh Thuận Lưu trữ 2008-04-18 tại Wayback Machine, Bộ Kế hoạch và đầu tư Việt Nam
  11. ^ Đồng bằng duyên hải miền Trung Lưu trữ 2007-10-29 tại Wayback Machine, Bộ kế hoạch & đầu tư
  12. ^ Khái quát điều kiện tự nhiên Lưu trữ 2012-03-21 tại Wayback Machine, Uỷ ban Dân tộc
  13. ^ a b c Địa hình Ninh Thuận thấp dần từ Tây Bắc xuống Đông Nam, Cổng Thông tin điện tử Chính phủ
  14. ^ Ninh Thuận có khí hậu nhiệt đới gió mùa, Website Ninh Thuận
  15. ^ TỪ PANDURANGA ĐẾN PHỦ BÌNH THUẬN, Đào Duy Anh, Đất nước Việt Nam qua các đời, Nhà xuất bản. Văn hóa Thông tin, Hà Nội, 2005, nguoicham
  16. ^ Đổng Thành Danh, Nhìn lại ‘Bá quyền Panduranga’ và bối cảnh miền Nam Champa thế kỷ 8-9, tạp chí Nghiên cứu quốc tế, 26 tháng 12 năm 2020.
  17. ^ Phan Khoang, Việt Sử xứ Đàng Trong, tr296
  18. ^ a b Quách Tấn (1992), tr. 15-26.
  19. ^ Quốc sử quán triều Nguyễn (2006). Đại Nam Nhất Thống Chí. 3. Phạm Trọng Điềm - Đào Duy Anh. Thuận Hóa. tr. 102.
  20. ^ Phủ Diên Ninh lúc này cho lệ vào dinh Bình Khang, dinh Bình Khang trước là dinh Thái Khang được đổi năm 1690.
  21. ^ sử 33 năm cuối cùng của vương quốc Champa[liên kết hỏng]
  22. ^ Niên Sử Champa (Sakkarai Dak Rai Patao)
  23. ^ Đại Nam Nhất Thống Chí của Quốc sử quán triều Nguyễn (bản dịch của Hoàng Văn Lâu, nhà xuất bản Lao Động và Trung tâm Văn hóa – Ngôn ngữ Đông Tây, năm 2012) - tráng 693-704
  24. ^ Việt Nam Cộng hòa bản đồ hành chánh. Đà Lạt: Phân cục Địa dư Quốc gia, 1967.
  25. ^ “Quyết định 124-CP năm 1977 về việc hợp nhất và điều chỉnh địa giới một số huyện, thị xã thuộc tỉnh Thuận Hải do Hội đồng Chính phủ ban hành”.
  26. ^ “Quyết định 45-HĐBT năm 1981 về việc chia hai huyện An Sơn và Ninh Hải thành thị xã Phan Rang – Tháp Chàm và các huyện Ninh Sơn, Ninh Hải, Ninh Phước thuộc tỉnh Thuận Hải do Hội đồng Bộ trưởng ban hành”.
  27. ^ “Nghị quyết về việc phân vạch lại địa giới hành chính một số tỉnh”.
  28. ^ “Nghị định 65/2000/NĐ-CP về việc điều chỉnh địa giới hành chính huyện Ninh Sơn để tái lập huyện Bác Ái, tỉnh Ninh Thuận”.
  29. ^ “Nghị định 84/2005/NĐ-CP về việc thành lập xã thuộc huyện Ninh Hải và thành lập huyện Thuận Bắc, tỉnh Nỉnh Thuận”.
  30. ^ “Nghị định 21/2007/NĐ-CP về việc thành lập thành phố Phan Rang – Tháp Chàm thuộc tỉnh Ninh Thuận”.
  31. ^ “Nghị quyết số 26/NQ-CP về việc điều chỉnh địa giới hành chính xã để thành lập xã thuộc huyện Ninh Phước; điều chỉnh địa giới hành chính huyện Ninh Phước để thành lập huyện Thuận Nam”.
  32. ^ “Quyết định số 252/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về việc công nhận thành phố Phan Rang – Tháp Chàm là đô thị loại II trực thuộc tỉnh Ninh Thuận”.
  33. ^ Mã số đơn vị hành chính tỉnh Ninh Thuận. Tổng cục Thống kê. Quyết định số 124/2004/QĐ-TTg ngày 8/7/2004.
  34. ^ Kết quả toàn bộ Tổng điều tra Dân số và Nhà ở Việt Nam năm 2009, Tổng cục Thống kê Việt Nam
  35. ^ Phó Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc làm việc tại Ninh Thuận, Tạp chí điện tử Thanh Niên Việt
  36. ^ Dân số trung bình phân theo địa phương qua các năm, Theo Tổng cục thống kê Việt Nam.
  37. ^ Diện tích, dân số và mật độ dân số năm 2011 phân theo địa phương, Theo Tổng cục thống kê Việt Nam.
  38. ^ Dân số thành thị trung bình phân theo địa phương, Theo Tổng cục thống kê Việt Nam.
  39. ^ VinasDoc. “Quyết định 1206/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Thuận về việc công bố Danh mục thủ tục hành chính bị bãi bỏ trong lĩnh vực Thú y thuộc phạm vi chức năng quản lý của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Ninh Thuận”. VinasDoc (bằng tiếng vietnamese). Truy cập ngày 5 tháng 9 năm 2022.Quản lý CS1: ngôn ngữ không rõ (liên kết)
  40. ^ Dân số nông thôn trung bình phân theo địa phương, Theo Tổng cục thống kê Việt Nam.
  41. ^ Dân số nam trung bình phân theo địa phương, Theo Tổng cục thống kê Việt Nam.
  42. ^ Dân số nữ trung bình phân theo địa phương, Theo Tổng cục thống kê Việt Nam.
  43. ^ Tỷ lệ tăng tự nhiên dân số phân theo địa phương, Theo Tổng cục thống kê Việt Nam.
  44. ^ a b Kết quả toàn bộ Tổng điều tra Dân số và Nhà ở Việt Nam năm 2009, Tổng cục Thống kê Việt Nam.
  45. ^ a b Thống kê về Giáo dục Việt Nam, Niên giám thống kê 2011, Theo tổng cục thống kê Việt Nam
  46. ^ Y tế, Văn hoá, Thể thao và Mức sống dân cư , Tổng cục thống kê
  47. ^ Ghi theo Đại Nam chính biên liệt truyện (tr. 95). Theo bài viết "Thầy giáo của nhiều vị vua" trên website Hội Phụ nữ Việt Nam, thì năm 1868, bà được vua Tự Đức giao việc giảng dạy cho các hoàng tử (trong số đó có vua Kiến PhúcĐồng Khánh sau này) những kiến thức về văn học, phép tắc lễ nghi nơi cung cấm...[2] Lưu trữ 2016-03-05 tại Wayback Machine.
  48. ^ Chép theo Đại Nam chính biên liệt truyện (tr. 792). Vậy, rất có thể ông mất năm Ất Dậu (1885).
  49. ^ Cư Chánh khởi nghĩa
  50. ^ Veith (2021), tr. 42.
  51. ^ Phong Hoàn Công 2010
  52. ^ Bùi Diễm & Chanoff (1999), tr. 147.
  53. ^ Theo tư liệu của Bộ CHQS tỉnh Thuận Hải (từ năm 1976 đến 1992 hai tỉnh Ninh Thuận và Bình Thuận sáp nhập gọi là Thuận Hải)
  54. ^ Hát tiễn nhạc sĩ Nguyễn Ánh 9
  55. ^ 75 năm Âm nhạc Việt Nam Saigon Times
  56. ^ Du Tử Lê (10 tháng 7 năm 2009). “Từ Công Phụng, phát ngôn nhân tình yêu của tuổi trẻ miền Nam”. Bản gốc lưu trữ ngày 6 tháng 3 năm 2016. Truy cập ngày 29 tháng 8 năm 2012.
  57. ^ “Remarks by the President in toast remarks at state dinner (bằng tiếng Anh)”. Bản gốc lưu trữ ngày 22 tháng 9 năm 2006. Truy cập ngày 11 tháng 9 năm 2006.
  58. ^ Tiến sĩ Po Dharma tác giả cuốn Lịch sử 33 Năm Cuối Cùng Champa
  59. ^ Ký sự: Phong trào thanh niên Chăm tham gia Fulro 1968, Po Dharma, champaka, 27.12.2015
  60. ^ Ngôi sao màn bạc Thương Tín và cuộc sống thiếu thốn khó tin ở tuổi 59, Vietnamnet, 09/08/2015
  61. ^ a b VnExpress. “Thương Tín - cuộc đời nhiều lần bên bờ vực thẳm”. vnexpress.net. Bản gốc lưu trữ ngày 18 tháng 6 năm 2011. Truy cập ngày 12 tháng 4 năm 2009.
  62. ^ nhà nghiên cứu văn hóa Chăm[liên kết hỏng]
  63. ^ “Danh sách ứng cử viên gốc Á Châu ở Texas”. Bản gốc lưu trữ ngày 27 tháng 9 năm 2009. Truy cập ngày 16 tháng 12 năm 2009.
  64. ^ {{chú thích web|author1=Chính Nghĩa|title=Bản tin bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng: Cảnh giác trước thông tin xuyên tạc về bầu cử đại biểu Quốc hội|url=https://www.qdnd.vn/chong-dien-bien-hoa-binh/ban-tin-bao-ve-nen-tang-tu-tuong-cua-dang-canh-giac-truoc-thong-tin-xuyen-tac-ve-bau-cu-dai-bieu-quoc-hoi-654523%7Cwebsite=Quân đội nhân dân|access-date = ngày 12 tháng 4
  65. ^ TDTU. “TIẾN SĨ NGUYỄN THỜI TRUNG và Giải thưởng Thành tựu trọn đời (Lifetime Achievement)”.
  66. ^ báo Pháp luật TPHCM. “3 giáo sư Việt Nam vào tốp nhà khoa học hàng đầu thế giới”.
  67. ^ Ngọc Mai (8 tháng 11 năm 2016). “Chàng trai Việt có trí nhớ siêu phàm lập 4 kỷ lục thế giới”. Báo Thanh Niên. Truy cập ngày 5 tháng 12 năm 2016.
  68. ^ Thuỳ Trang (31 tháng 1 năm 2019). “Chân dung nhân vật: Kỷ lục gia Siêu trí nhớ thế giới”. Báo Văn Hóa. Truy cập ngày 28 tháng 12 năm 2021.
  69. ^ Nguyên Vân (26 tháng 12 năm 2021). “Chân dung nhân vật: Kỷ lục gia Trí nhớ Dương Anh Vũ”. Báo Thanh Niên. Truy cập ngày 28 tháng 12 năm 2021.
  70. ^ Thiên Anh (13 tháng 11 năm 2020). “Những tài năng dị biệt trong 'Siêu thử thách' khiến kỷ lục gia phải 'choáng'. Báo Thanh Niên. Truy cập ngày 28 tháng 12 năm 2020.
  71. ^ Anh Vũ - người đàn ông thầm lặng giúp các tài năng Siêu trí tuệ Việt toả sáng

Liên kết ngoài

🔥 Top keywords: 2112: Doraemon ra đời300 (phim)Anh hùng xạ điêu (phim truyền hình 2003)Bùng phát virus Zika 2015–2016Chuyên gia trang điểmCristiano RonaldoCá đuối quỷDanh sách Tổng thống Hoa KỳDanh sách câu thần chú trong Harry PotterDanh sách tài khoản Instagram có nhiều lượt theo dõi nhấtGiải Oscar cho phim ngắn hay nhấtHoan Ngu Ảnh ThịHầu tướcHọc thuyết tế bàoJason Miller (communications strategist)Lễ hội Chọi trâu Đồ SơnLộc Đỉnh ký (phim 1998)Natapohn TameeruksNinh (họ)Phim truyền hình Đài LoanRobloxThanh thiếu niênThần tượng teenThổ thần tập sựTrang ChínhTập hợp rỗngTỉnh của Thổ Nhĩ KỳVõ Thần Triệu Tử LongXXX (loạt phim)Âu Dương Chấn HoaĐào Trọng ThiĐại học Công giáo ParisĐệ Tứ Cộng hòa PhápĐổng Tiểu UyểnĐài Tiếng nói Việt NamTrang ChínhĐặc biệt:Tìm kiếmCúp bóng đá trong nhà châu Á 2022Nguyễn Ngọc KýViệt NamYouTubeBảng xếp hạng bóng đá nam FIFADụng Quang NhoĐài Truyền hình Việt NamBảng tuần hoànJeffrey DahmerĐặc biệt:Thay đổi gần đâyPhan Tuấn TàiBùi Hoàng Việt AnhHồ Chí MinhTrường Đại học Bách khoa Hà NộiNhâm Mạnh DũngBulgariaGiải vô địch bóng đá thế giới 2022Hoa hậu Hòa bình Việt Nam 2022Nguyễn Văn ToảnBão Noru (2022)Đông Nam ÁCubaHà NộiThành phố Hồ Chí MinhLịch sử Việt NamTrung QuốcMarilyn MonroeUng ChínhNguyễn Phú TrọngDanh sách di sản thế giới tại Việt NamChiến tranh thế giới thứ haiVịnh Hạ LongJan KollerCleopatra VIINgaCarles Puigdemont